|
خانه
ئاماژه: ئه من ئی وتارمه تایوه تی به زاراوه و مه ردموو شاروو پاوه ی نویسه ن، ئی زاراوه یچه چه نی زاراوه كانوو ته روو هه ورامانی سووكه ڵه جیاوازیێ وه ش هه ن هه رپاسه كه هه ر زاراوێوه چه نێ ئه و زاراوه كان جه گرد زوانێوه نه هه نش. داوا كاره تان باوه ختوو وه نه و ئی وتاریه وردێش بێرێوه.
نموونێوه چیا جیاوازیه یه په ی واته و (مه زانوو) ی:
مه زانوو
جه پاوه نه به ماناو (ئه زانم) ی مه ی ، به ڵام جه یاگانی ته ره نه به
ماناو (نازانم) ی مه
ی. كه جه زاراوه ی هه ورامی ده وروو به روو پاوه یه نه جیاتی (ئه)ی (ئا) به كار مه لۆ.
زانایی و ئاگادار بیه ی جه هۆرزاو نشت و هه رمانوو نه ریته جۆراوجۆره كێ وه ڵینانوو هه ر نه ته و یۆه په ی چینه دماینه كانوو ئانه ته وه یه كه دڵش په ی سه ربه رزی و سه ر فه رازی نه ته وه كه یش مه دَو وه نه ڕه نگه ن جه نانه وشه وڵیش فره ته ر بێژۆ. .
فره مان ئه ژنه ویه ن كه مواچان ویه رده و هه ر ملله تێوه پێسه نه چراوێوه ڕۆشنی په ی ڕاو ژیواروو چینه كانوو ئاینده ی . چوونكه به ورد بیه ی و قووڵه ره بیه ی ئانه یه كه چینه وه ڵینه كێ هه ر كۆمه ڵێوه چه نی ژیواینی و كام ڕاشان په ی ژیواو وێشان هۆر و چنێی نه، نه ته وه ی دماته ر مه تاۆو ڕایوه ڕاست ته روو ڕۆشن ته ره جه زنده گی شه نه په ی وێشوو په ی دماو وێش بێزۆ وه.
فره جار ڕایوه ڕاسه و ڕێكه شان په ی وێشان هۆر و چنیینه و یاوانیێ به ئاواتوو ئاره زوو وێشان، تامی شیرینوو زندگی شان چه شته ن وه فره جارێچ ڕای ناڕاسه و هه ڵه ته شان په ی ویشان گرتێنه وه ر چه قانیێ لێ نه گبه تیو دووچاروو ته نگوو چه ڵه مه و چه رمه سه ری بێنێ.
په ندوو مه ته ڵوو باوه ڕوو هه ر كۆمه ڵێوه پسه نه ئاینێ وه پاك و ڕۆشنی كه جۆروو مامه ڵه كه رده ی ئاكۆمه ڵیه چه نی روزگاری سه نمانۆ. ئی په ندوو مه ته ڵه كۆنێ په ی به ره ی دماینی وه رووپاو ئاكۆمه ڵیه یۆیۆ ڕۆشن مه كه رۆ ده سش مه گێروو مه گێڵنوش به ته ماموو بنج و بناوانوو تاریكایی وه ڵینانه ره و نمازۆ نه وه ی تازه فره ته ر تووشوو گیروو گرفتی به ی و فێرشان مه كه رۆ كه ڕایوه راس ته روو ڕۆشن ته رپه ی وێشان هۆر و چنان. دیاره ن نه ته وه و گه لی هۆشیار ئانه نه كه جه ویه رده و وڵیش په ند گێروِو ویشان جه ڕاهه ڵه ته كانوو ڕه سمه ناحه زوو قیزه ونه كان لادان و جۆرێوه چه نی ڕۆزگاری هۆرزاونشت كه ران كه شایانوو دنیای تازێوو ئارۆیێ بۆ. هه ر پاسه ورد گیڵایوو وه ردوو وه ركۆت كه رده ی خه رمانوو فولكلۆروو نه ته وه یی و هۆر و چنیه ی دانه ڕۆ شنو برێقه داره كانوو و كه رده یشان دلێ (مانێ ئارۆ و زنده گی ) پسه نه تۆشێ وه په ی ڕاو زنده گی سه وای. لایوه ته ریچه ره كه ته ماشا كه رم زوانه كۆنه كه و ئێمه لوان چیروو كاریگه ری زوانه ده و له مه ن ته ره كانوو ئی جه هانیه و بڕیوه یچش چیرو ته پ و تۆزوو روزگاریه نه پۆژیانوو گم بیه ن جا ئه ر كووسه روو شانه و چینی ئاڕویی نه ته وه یه ن كه وردوو قوولَ وه به ده ره تا نێوه فره بگێڵۆ دلێ به تایوه ت كۆره دگا كانه ره و به خه ڵه و ڕیش چه رمه كانوو ولۆو فه قیانه و پۆپ چه رمه كان به وردی بووشكنۆ و ئاپه ندوو مه ته ڵوو باوه ڕه كۆنانه به ر باو رۆو تۆزوو گه رده كه شان بته كتنۆو بووزۆشانۆ بوومه و ویشانه ره جاسه ر جه نۆ بووزۆشان دلێ مه یدانوو ئه ده بوو جه ماوه ری.
بڕێوه چا په ندانه ئی نێ نێ: 1- «هه ورامان تێر بۆ شاره زوو ر و ه رش وڵاوه ن » یانی: ئه گه ر خه ڵكی بێ ده سه ڵاتوو ڕه شوو ڕووت تێر بۆ خه موو ده سه ڵاتداری موه ردێ ئادَپه كه ش نمه گنۆ.
به ڵام بچی هه
ورامان وه بچرشاره زوور هه ر پاسه كه مه زانم هه ورامان وڵا تێوه سه ختوو كویسانه ن
ژیوای مه ردمه كه یش سه خته ن به ڵام یاگی وه پێ سه و شاره زووری ده شتێ وه كركای
كركه و فره ده ره تانه نه و ڵاتێوه ده وڵه مه ندَن ژیوارش به ئاسانی سه ویه رۆ.
وه ختی یانه مه
كه دا نێوه به دارێ سه رش مه گێران دماو داره كان بڕێ هێزی مه وزان سه روو داره
كانه ره كه پاهێزمانه مواچان په ردوو و هه ر پاسه كه مه زاندی داروو په ردوو جه یه
ك چێویه نێ. وه ختی كه سێوه زاوڕوش مه مرۆ مه ردموو ده و روو به ریش په ی دڵداری ئاكه سیه مه لان لاشوو مواچان برا، داڵێ خه فه ت موه ره وێتان وه شێ بی دێ ئه گه ر دار بۆ په ردو فره ن چن ساڵێ ته ر كۆ ژێوه كلفه ت جه م مه وۆ ده ورتان.
پێگه نه ئه دَا
و بابه كه شان نیان یاكێ داری و زاوڕۆ كێ شان نیاینێ یاگێ په ردووی. 3- «گه له وێ خه له وێ» گه له ( ئاژه ڵ)ماڵوو وێمه نوو خه له یچ (ده غڵ ودان) هه ر ماڵوو وێمه ن. ئی واته زه مانیوه مواچاش كه كه سێوه سه روو ملك و ماڵوو وێشو به مه یلوو وێش: بجمۆوه .
4- «خۆدا هه قوو بزێ كۆڵێ سه روو بزێ شاخدارێوه نمازۆ» بزه ی كۆڵه به بزێ بی شاخێ مواچان كه دلێ ئه و بزه كانه نه به ش ویاینه. ئی واته ئاماژه ن په ی دادوه ری خودَای وه ختێ وه مواچاش كه كه سێوه زۆردار گه ره كش بۆ ده س درێژی كه رۆسه روو كه سێوه ته ر مواچان هه ینه مه كه ره خودَا حه قه ت چه ند مه سانۆ.
5- «گیرفانه و ماره یی شڕه نه گۆله و به رزی خۆڕه نه » وه ختێ وه كه سووكاروو كوڕێوه مه لان هیجوی كناچێوه په ی كوڕه كه یشان كه سوو كاروو كناچه كی پامه دَان گه زه په ی ماره یی فره ته ری پسه مه زانان هه ر چی ماره یی كناچه كێشان فره ته ر بۆ خاسته ر مه ویناشۆ به شوه كه یشۆوه و ئه گه ر ئامه و كناچه كێشان ته ڵاق دا ئاماره یه مه كریۆ گیرفانه و بابه و كناچێ. جاپه ی زه م كه رده و وه لا وه رده و ئی باوه بێ فه ڕوو قیزه و نه یه پێ سه چێوی وه شان واته ن. گیرفانه و ماره یی پسه نه گوله و ئادی كه یاگێش به رزه بۆو ئاویش چه نه نمه مدرۆ ئاگیر فانێچه ماره ییش چه نه نمه مدرۆ ( ماره یی نه ڵۆ گیرفانه و كه سی)
6- «چه مێ زاڵه به رێنێ ده سێ هه رمان كه دێنێ» مه ردموو هه ورامانی هه میشه به ڕه نجێ وه فره و فراوان تیكه نانێوه ش گیر كه وتێنه و واردێنه ش جاپه ی ئانه یه هانوو ئاكه سانه بۆان كه جه كاری ته رساینێو وێشان جه كاری لامه دَان ئی داته شانه وه ش كه رده نوو دڵ وه شی كه سانێوه شان دانۆ كه جه كاری ته رساینێ ( ئانه چه مێ نێ كه ته رسه مه وزان وه روو هه رمان كه ری به ڵام ئانه كه نمه ته رسۆو كاره كه ی مه كه را نیۆ ته مامش مه كه ران ده سێنێ)
7- «به رز مه فڕۆ و نزم مه نیشۆ» په ی كه سێوه ش مواچان كه هێزو توانا و وێش تاقی نه كه رده نووه و ده س مه دَۆ به هه ر مانانیوه كه چه نه ش نمه ی.
«بڕێوه جه باوه ڕه كۆنه كێ خه ڵكوو هه ورامانی»
خه ڵكوو وڵاتوو هه ورامانیو وڵاته كێ ده وروو به ریش وه ڵێ ئامه و ئایینوو ( اسلام) ی ئایینی زه رده شتی شان بیه ن په و چی هه ڵای بڕیوه جه باوه ڕه كۆنه كان جه هه ورامانه نه بنه ماشان مه گێڵۆوه په ی باوه ڕه كانوو مه ردموو ئاسه رده میه.
چن دانێوه چا باوه ڕانه ئینێ نێ:
1- «سه ره بڕیه ی كه له شێری چه رمه ی خراوه ن (به دَێومنه ن) » بنه ڕه توو ئی باوه ڕیه ئینه نه كێ: جه سه رده موو زه رده شتیه كانه نه نۆبه چیێ ئاته شگاكان په ی ئینه یه جه وه ختوو وێشه نه جه وه ر مه نه هۆرزان وه ئایروو ئاته شگاكان شان بگینانێنه كه ڵه شێری چه رمێ شان لاو وێشانه نه و دڵی قه فه سێ نه وه ی كه ردێنێ جا وه ختێ كه ڵه شێره كی قوولنانشان نۆبه چیه كێ وه رمه نه هۆرزاینێ و ئایره كه شان هۆر گرنان تا مه ردم هۆرزۆ ده موو هه رمانه ئاینییه كانشانۆ. به ڵام بچی كه ڵه شێری چه رمه؟ كه ڵه شێری چه رمه هه م ده نگش به رزه ن و هه م ده نگش چه و كه ڵه شێركان وه شته ره ن.
ئی باوه ڕه باوه ڕوو مه ردمی بیه ن چاسه رده مه نه كه ئاینی زه رده شتی ئائینوو مه ر دموو ئاوه ختیه بیه ن.
چا سه رده مه
نه هۆر گرناو ئایروو ئاته شگاكان ( ئوجاخه كان) به نۆگه بیه ن وه هه ر جارێوه نۆگه
و یا نیوه بیه ن. هه ر یا نێوه كه یاوان نۆگه شۆ كۆڕ یا یۆجه كۆڕه كانشان كیاسه ن
تا ئایره كه ی هۆر گیسۆ. هۆر گڕناو ئایروو ئوجاخان په ی هه ر یانێوه مایه و شانازی
بیه ن.
بۆته ر چا باوه ڕانه كه دڵی مه ردموو هه ورامانیو مه ردموو بڕیوه ته ر جه وڵاتانی ده وروو به روو هه ورامانیه نه باو بیه ن ئی باوه ڕه نه: كه سێوه كه برك كه رۆ ( وه ختێ وه فره بڕه مۆ سپڵش به ی ئێش ). ئامێنێ د وێ دانێ خه نجه رێشان ئاور دینێ سه روو ئایاگێوه ( سه روو سپڵه كه یشۆ) ده مه كه شان ساواینێ یه كترین یه ره تا ئا ئێشه سره وان
4- «ژانیو، و نه و كه رگێ ڕه شێ» ژانی: ئی شێوه فره سه خته ن كه بڕی جارێ مه ی له مه ره. هه ر كه س ژانیش كه ری بیا كه سوو كاره كه ش لوێنێ كه رگیوه ڕه شه بێزێنوه ئاورینیش سه روو له مه و ناوه شه كه یوه سه ره ش بڕینێ و ئازێنێ كه ونه و كه رگه كێ بمجیۆ ملوو له مه و ناوه شینه كه یه ره . باوه ڕشان پێسه بێ كه ئه گه ر ونه و كه ر گه كی گرسایبیا ناوه شه كه وه شۆ بێ وه ئه گه ر نه گرسای بیا وه شۆنه وی.
5- « رواسی و كڵاش» ئه و ساجڕو جانه وه ر فره بێو شه وانه په ی لۆڕیای نزیكێ لاده كان بێنێوه ، یۆچانیشانه ڕواسی بێ. بڕی جار ئێ ڕواسێ پسه بقووزێووه ده نگێ وه ش چۆ وه ئه ی ده نگه كه یچ جۆرێوه بێ مه ردم پسه زانێ ئی ڕواسێ ژانیش كه ردێنه. مه ردموو ده گاكانوو هه ورامانی باوه ڕشان پاسه بێ كه ئه گه ر كڵاشێوه جه كڵاشه كانشان ده مه و نخوون كه ران ڕواسه كێ ئێشش نمه مانۆو وه شه مه وۆ وه.
6- باوه ڕێوته ر كه ئه و سادلێ مه ردوموو هه ورامانیه نه باو بیه ن، ئامه و نگبه توو به ڵایه ن دماو لوور ناو تووته ی.
مواچان وه
ختێوه تووته مه لوورنۆ، ئانه به ڵایوه نائاسمانه نه و خه ریكه ن واری مه ی چاوه خته
نه كه به ڵا كه فره به رزه ن، هه ڵای فره ش مه نه ن كه بیاۆو زه مین تووته كه
یێواشوو نزم مه لوورنۆ، وه جه خۆدای مه ڵالێووه كه به ڵا كه ی جه وێشوو، ده گاكێوو
خه ڵكوو ده گاكێ دوور بوو زۆوه. ئی باوه ڕه ئینه مان په ی ڕۆشن مه كه رۆوه كه هه ر كه س ته نانه ت جڕو جانه وه ریچ وێش فره ته ر جه هه ر كه سێوه ته ر وه ش مه سیۆ، وه وه ختێ یاوا ڕۆ و ته نگانه ی نزیكه كانیچش مه كه رۆ قه ڵخانوو سه ره و وێش.
ـــــــــــــــــــــــــ ************************************************************************** نظر خود را در مورد اين مطلب از طريق فرم زير و يا لينك ( نظر شما در باره اين مطلب ) براي ما ارسال فرمائيد
نظر
شما درباره اين مطلب
| ||
|
|
